Climateware

Çelik Sektöründe CBAM: Gömülü Emisyon Hesaplama Rehberi blog kapağı

Çelik Sektöründe CBAM: Gömülü Emisyon Hesaplama Rehberi

5–7 dakika
,

Çelik Sektöründe CBAM Nasıl Uygulanır?

Demir-çelik, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) kapsamındaki en büyük sektördür. Avrupa Komisyonu’nun geçiş dönemi verilerine göre, CBAM kapsamındaki toplam gömülü emisyonun yaklaşık yüzde 61’i demir-çelik sektöründen gelmektedir (European Commission, CBAM Review Report, 2025). Türkiye ise AB’ye en fazla CBAM ürünü ihraç eden ikinci ülke konumundadır ve bu ihracatın büyük bölümü çelik ürünlerinden oluşmaktadır.

CBAM, çelik ürünlerindeki gömülü emisyonları, yani üretim sürecinde oluşan sera gazı emisyonlarını fiyatlandırarak AB iç pazarındaki karbon maliyetiyle eşitlemeyi hedefler. 1 Ocak 2026 itibarıyla mali dönem başlamıştır. AB ithalatçıları, satın aldıkları çelik ürünlerinin gömülü emisyonuna karşılık gelen CBAM sertifikalarını almakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, pratikte Türk çelik üreticilerinin tesis bazlı emisyon verisi sunma kapasitesini ticari bir rekabet konusuna dönüştürmektedir.

Çelik Sektöründe CBAM Hangi Ürünleri Kapsıyor?

CBAM kapsamındaki çelik ürünleri, (AB) 2023/956 sayılı Tüzük’ün Ek-1 tablosunda CN kodlarıyla tanımlanmıştır. Kapsam, Bölüm 72 (demir ve çelik) ve Bölüm 73 (demir veya çelikten eşyalar) altında geniş bir ürün yelpazesini içerir:

  • Ham demir ve pik demir
  • Ferro alaşımlar
  • Demir ve alaşımsız çelikten yassı hadde ürünleri
  • Çubuklar ve profiller
  • Borular ve boru bağlantı parçaları
  • Yapısal çelik profiller
  • Vidalar ve bağlantı elemanları

2025 sonunda duyurulan Omnibus sadeleştirme paketiyle kapsamın genişletilmesi öngörülmüştür. Boru, yapısal çelik, demiryolu malzemeleri, makine ve sanayi ekipmanları ve ev aletleri gibi ek kalemler de kapsama alınmaktadır. Bu genişleme, Türkiye’nin çelik ihracat portföyünün daha geniş bir bölümünü CBAM yükümlülüğü altına sokar.

Üretim Rotası Neden Belirleyici?

Çelik sektöründe gömülü emisyon yoğunluğu, üretim rotasına göre dramatik biçimde farklılaşır. Bu fark, CBAM maliyet etkisini doğrudan belirler:

  • BF-BOF (Yüksek Fırın, Bazik Oksijen Fırını) rotası. Demir cevherinden üretim yapan entegre tesislerde kullanılır. Kok kömürü ile demir cevherinin indirgenmesi ve ardından bazik oksijen fırınında çeliğe dönüştürülmesi sürecinde yoğun emisyon oluşur. Tipik gömülü emisyon yoğunluğu yaklaşık 2,0 tCO₂/ton çelik civarındadır.
  • EAF (Elektrik Ark Fırını) rotası. Hurda çelikten üretim yapan tesislerde kullanılır. Elektrik enerjisiyle hurdanın eritilmesi sürecinde doğrudan proses emisyonu çok daha düşüktür. Tipik gömülü emisyon yoğunluğu yaklaşık 0,4-0,5 tCO₂/ton çelik civarındadır.

Bu fark kritiktir: BF-BOF rotası, EAF rotasına kıyasla yaklaşık dört kat daha yüksek gömülü emisyon üretir. Türkiye’nin çelik üretiminde EAF rotasının payı yüksektir, bu da Türk çelik ihracatçılarına CBAM bağlamında potansiyel bir avantaj sağlar. Ancak bu avantajın somutlaşması için tesis bazlı gerçek emisyon verisinin sunulması gerekir. Aksi takdirde varsayılan değerler bu farkı yansıtmaz.

Çelikte Gömülü Emisyon Nasıl Hesaplanır?

Çelik sektöründe CBAM hesaplamasında yalnızca doğrudan emisyonlar dikkate alınır. Bu, çimentodan farklı bir uygulamadır. Çelik, Tüzük’ün Ek-II kapsamındaki ürünler arasındadır ve dolaylı emisyonlar (elektrik tüketimi) CBAM sertifika yükümlülüğüne dahil değildir.

BF-BOF tesisleri için doğrudan emisyon kaynakları:

  • Yüksek fırında kok kömürü ve enjeksiyon kömürü tüketiminden kaynaklanan sabit yanma emisyonları (stationary combustion).
  • Demir cevherinin indirgenmesi sırasında oluşan proses emisyonları.
  • Bazik oksijen fırınında karbon giderme sürecinde açığa çıkan CO₂.
  • Sinter tesisi, kok fırını ve diğer yardımcı süreçlerdeki emisyonlar.

EAF tesisleri için doğrudan emisyon kaynakları:

  • Elektrik ark fırınında hurda eritme sırasında kullanılan grafit elektrotların oksidasyonundan kaynaklanan emisyonlar.
  • Katkı maddelerinden (kireçtaşı, karbon enjeksiyonu) kaynaklanan proses emisyonları.
  • Doğalgaz veya oksijen kullanımına bağlı sabit yanma emisyonları (stationary combustion).

EAF tesislerinde elektrik tüketimi yoğun olmasına rağmen (ton başına 300-700 kWh), bu elektrik kaynaklı emisyonlar CBAM doğrudan emisyon hesaplamasına dahil edilmez. Ancak varsayılan değerlerde EAF ülkelerinin elektrik yoğunluğu dolaylı olarak yansıtılır.

Spesifik gömülü emisyon formülü:

Spesifik Gömülü Emisyon = Toplam Doğrudan Emisyon / Üretim Miktarı (ton ürün)

Sonuç, ton CO₂e / ton çelik olarak ifade edilir.

Basit ve Karmaşık Ürün Ayrımı

Çelik sektöründe CBAM metodolojisi, ürünleri basit ve karmaşık olarak ikiye ayırır:

  • Basit ürünler. Üretim sürecinde CBAM kapsamındaki başka bir ürünü girdi olarak kullanmayan ürünlerdir. Demir cevherinden üretilen ham çelik, pik demir veya ferro alaşımlar bu kategoridedir.
  • Karmaşık ürünler. Üretiminde CBAM kapsamındaki başka bir ürünü (öncül madde) girdi olarak kullanan ürünlerdir. Ham çelikten üretilen boru, profil, yassı hadde ürünü veya bağlantı elemanı karmaşık üründür. Bu durumda hesaplamaya, öncül maddenin (ham çelik) gömülü emisyonu da dahil edilir.

Omnibus sadeleştirme paketiyle, demir-çelik ve alüminyumda öncül maddelerden gelen gömülü emisyonlar varsayılan olarak sayılırken, nihai işleme (finishing) süreçlerinin emisyonları hesaplama dışında bırakılmıştır. Bu değişiklik, özellikle nihai ürün üreten ihracatçılar için hesaplama sürecini basitleştirir.

Türkiye’de dikey entegre olmayan çelik üreticileri için bu ayrım kritiktir. Bir boru veya profil üreticisi, kullandığı ham çeliğin gömülü emisyon değerini ya kendi bünyesinde hesaplar ya da tedarikçisinden talep eder. Tedarikçi bu veriyi sağlayamıyorsa, varsayılan değerler devreye girer.

Varsayılan Değerler ve Maliyet Etkisi

CBAM kesin döneminde varsayılan değerler hala bir seçenek olmakla birlikte, ek marjlar uygulanır: 2026’da yüzde 10, 2027’de yüzde 20, 2028’den itibaren yüzde 30. Bu artan marj yapısı, gerçek veriye geçiş için güçlenen bir mali teşvik yaratır.

BF-BOF rotasıyla üretilen çelikte, varsayılan değerlerle ton başına yaklaşık 2,0 tCO₂ x karbon fiyatı kadar maliyet oluşur. EAF rotasında ise gerçek veriyle bu maliyet yaklaşık dörtte bire düşer. Ancak gerçek veri sunulmadığında, EAF üreticisi bile ülke bazlı varsayılan değerlerle daha yüksek maliyete maruz kalabilir.

2026’da CBAM sertifika yükümlülüğü gömülü emisyonların yüzde 2,5’ine karşılık gelir (AB ETS’de ücretsiz tahsisat kademeli olarak kaldırılır). Bu oran 2034’e kadar yüzde 100’e ulaşacaktır. Dolayısıyla bugün küçük görünen maliyet farkı, yıllar içinde katlanarak büyüyecektir.

İhracatçılar İçin CBAM Hazırlık Adımları

Türk çelik ihracatçıları için CBAM hazırlığı birkaç temel adımdan oluşur:

1) CN kodu sınıflandırması

İhraç edilen ürünlerin CBAM kapsamında olup olmadığı ve hangi CN koduna girdiği netleştirilmelidir.

2) Üretim rotası ve tesis verisi

BF-BOF veya EAF üretim rotası, tesis bazında faaliyet verileri (yakıt tüketimi, hammadde girdileri, üretim miktarları) ile birlikte dokümante edilmelidir.

3) Öncül madde izlenebilirliği

Ham çelik dışarıdan satın alınıyorsa, tedarikçiden gömülü emisyon verisi talep edilmeli ve hesaplamaya dahil edilmelidir.

4) CBAM O3CI Portalına kayıt

Doğrulanmış tesis verisi, Avrupa Komisyonu’nun CBAM O3CI Portalı (Üçüncü Ülke Operatörleri Portalı) üzerinden AB alıcılarına sunulabilir.

5) Sürekli veri toplama altyapısı

Her raporlama döneminde aynı hesaplama sürecinin tekrarlanması gerektiği için, veri toplama ve hesaplamayı sistematik hale getirmek operasyonel kolaylık sağlar.

CBAM raporlama sürecini tesis ve ürün bazında yönetmek istiyorsanız, Carbondeck’in CBAM raporlama çözümünü inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular (FAQ)

Hayır. Demir-çelik, CBAM Tüzüğü Ek-II kapsamında olduğu için yalnızca doğrudan emisyonlar CBAM sertifika yükümlülüğüne dahildir. Elektrik tüketiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar çelik için hesaplanmaz. Bu, çimento ve gübreden farklı bir uygulamadır.

BF-BOF rotası yaklaşık 2,0 tCO₂/ton, EAF rotası yaklaşık 0,4-0,5 tCO₂/ton gömülü emisyon üretir. Yaklaşık dört kat fark, doğrudan CBAM sertifika maliyetine yansır. Türkiye’de EAF üretiminin yüksek payı potansiyel avantaj sağlar, ancak bu avantajın gerçekleşmesi tesis bazlı gerçek veri sunulmasına bağlıdır.

AB ithalatçısı, her takvim yılı için gömülü emisyonları hesaplar ve sonuçları ertesi yılın 31 Mayıs’ına kadar CBAM beyanıyla bildirir. İhracatçılar ise tesis bazlı veriyi (üretim rotası, faaliyet verileri, emisyon faktörleri, spesifik gömülü emisyon değeri) CBAM O3CI Portalı üzerinden sağlar. Beyanın akredite bir üçüncü taraf doğrulayıcı tarafından onaylanması gerekir.

CBAM sertifika fiyatı, AB ETS’deki karbon tahsisat fiyatına endekslenir. 2026’da fiyat, dört çeyreklik ortalamaya göre hesaplanır. 2027’den itibaren haftalık ortalamaya geçilir. İhracatçı ülkede etkin biçimde ödenmiş bir karbon fiyatı varsa, bu tutar düşülebilir.

Avrupa Komisyonu’nun resmi CBAM sayfası (taxation-customs.ec.europa.eu) uygulama tüzüklerini, varsayılan değerleri ve O3CI Portalı erişim bilgilerini içerir. Türkiye özelinde Ticaret Bakanlığı’nın CBAM bilgilendirme sayfaları da güncel kaynaklar arasındadır.

Dış Kaynak Listesi

Daha Fazla Blog Yazısı