CBAM Hesaplama Nedir?

CBAM hesaplama, AB’ye ihraç edilen ürünlerin üretim sürecinde oluşan sera gazı emisyonlarının (gömülü emisyonlar) tesis bazında hesaplanması sürecidir. Sonuç, spesifik gömülü emisyon değeri olarak ton CO₂e / ton ürün cinsinden ifade edilir. Bu değer, AB ithalatçısının CBAM beyanında kullanacağı ve sertifika yükümlülüğünü belirleyecek temel veridir.

1 Ocak 2026 itibarıyla Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) uygulama dönemine (definitive phase) girilmiştir. Gerçek emisyon verisi kullanmak isteyen ithalatçılar, bu verinin akredite bir doğrulayıcı tarafından onaylanmasını sağlamak zorundadır. Doğrulanmamış veri "gerçek veri" olarak kabul edilmez. Bu durumda AB Komisyonu’nun yayımladığı varsayılan değerler kullanılır.

Bu yazıda, CBAM hesaplamasının temel formülünü, doğrudan ve dolaylı emisyon ayrımını, basit ve karmaşık ürün mantığını, varsayılan değer mekanizmasını ve CBAM raporu hazırlama sürecini ele alıyoruz.

CBAM Hesaplamasının Temel Formülü

Spesifik Gömülü Emisyon = (Doğrudan Emisyonlar + Dolaylı Emisyonlar) / Üretim Miktarı (ton ürün)

Sonuç, tCO₂e / ton ürün cinsinden ifade edilir. Bu formül basit görünse de, doğru uygulanması birkaç kritik ayrımı gerektirir.

Doğrudan ve Dolaylı Emisyonlar

Gömülü emisyonlar iki ana bileşenden oluşur:

• Doğrudan emisyonlar. Üretim sürecinde tesis bünyesinde oluşan emisyonlardır. İki alt kaynaktan gelir: sabit yanma emisyonları (stationary combustion), yani kazan, fırın ve jeneratörlerde yakıt yakılmasından kaynaklanan emisyonlar; ve proses emisyonları, yani üretim sürecinin kendisinden (kimyasal reaksiyonlar, hammadde dönüşümleri) kaynaklanan emisyonlar. Tüm CBAM sektörlerinde doğrudan emisyonlar hesaplanır.
• Dolaylı emisyonlar. Tesisin satın aldığı elektriğin üretimi sırasında oluşan emisyonlardır. Tüketilen elektrik miktarının şebeke veya tedarikçi emisyon faktörüyle çarpılmasıyla hesaplanır.

Kritik ayrım: dolaylı emisyonların CBAM sertifika yükümlülüğüne dahil olup olmadığı sektöre göre değişir.

Çimento ve gübre sektörlerinde hem doğrudan hem dolaylı emisyonlar sertifika yükümlülüğüne dahildir. Demir-çelik ve alüminyum sektörlerinde ise yalnızca doğrudan emisyonlar dahildir. Dolaylı emisyonlar bu sektörlerde sertifika yükümlülüğü kapsamında değildir, ancak varsayılan değerlerin hesaplanmasında ülkelerin elektrik yoğunluğu dolaylı olarak dikkate alınır.

CBAM’de Hesaplama Yöntemleri

CBAM Uygulama Tüzüğü (IR 2025/2547) iki temel hesaplama yöntemi tanımlar:

• Hesaplama bazlı yöntem (calculation-based method). Faaliyet verisi (yakıt miktarı, elektrik tüketimi, üretim hacmi vb.) emisyon faktörüyle çarpılarak hesaplanır. En yaygın kullanılan yöntemdir.
• Kütle dengesi yöntemi (mass balance method). Giren ve çıkan maddelerin karbon içeriklerinin karşılaştırılmasıyla hesaplama yapılır. Özellikle demir-çelik ve kimya sektörlerinde, karmaşık süreçlerde tercih edilebilir.

Her iki yöntemde de faaliyet verilerinin kaynağından toplanması, emisyon faktörlerinin doğru yıl/sürüm/coğrafya ile eşleştirilmesi ve tüm varsayımların dokümante edilmesi gerekir.

CBAM’de Basit ve Karmaşık Ürün Ayrımı

CBAM metodolojisi ürünleri iki kategoriye ayırır:

• Basit ürünler. Üretiminde CBAM kapsamındaki başka bir ürünü girdi olarak kullanmayan ürünlerdir. Demir cevherinden üretilen ham çelik, pik demir, çimento klinkeri veya işlenmemiş alüminyum bu kategoridedir.
• Karmaşık ürünler. Üretiminde CBAM kapsamındaki başka bir ürünü (öncül madde / precursor) girdi olarak kullanan ürünlerdir. Klinkerden üretilen Portland çimentosu, ham çelikten üretilen boru veya profil, işlenmemiş alüminyumdan üretilen levha veya folyo karmaşık ürün örnekleridir.

Karmaşık ürünlerde, öncül maddenin gömülü emisyonu da nihai ürünün hesaplamasına dahil edilmelidir. Bu veri ya kendi bünyenizde hesaplanır (dikey entegre üretim) ya da tedarikçinizden talep edilir. Tedarikçi bu veriyi sağlayamıyorsa, varsayılan değerler kullanılır.

Omnibus sadeleştirme paketiyle, demir-çelik ve alüminyumda öncül maddelerden gelen gömülü emisyonlar varsayılan olarak sayılırken, nihai işleme (finishing) süreçlerinin emisyonları hesaplama dışında bırakılmıştır.

CBAM’de Emisyon Faktörleri ve Veri Kaynakları

Hesaplamanın doğruluğu, kullanılan emisyon faktörlerinin uygunluğuna bağlıdır. Dikkat edilmesi gereken noktalar:

• Coğrafi uygunluk. Şebeke emisyon faktörü ülkeye göre değişir. Türkiye’nin şebeke emisyon faktörü (yaklaşık 0,45-0,50 kg CO₂e/kWh), AB ortalamasının yaklaşık iki katıdır.
• Yıl ve sürüm. IPCC, DEFRA veya ülkeye özel faktörler her yıl güncellenir. Hangi yılın, hangi sürümün kullanıldığı dokümante edilmelidir.
• Faaliyet verisi kaynağı. Fatura, sayaç okuması, ERP kaydı veya tedarikçi beyanı. Doğrulama sürecinde denetçinin ilk sorguladığı alan veri kaynağıdır.

Varsayılan Değerler

İhracatçı doğrulanmış gerçek veri sağlayamadığında, AB Komisyonu’nun yayımladığı varsayılan değerler (default values) kullanılır. Varsayılan değerler ülke ve ürün bazında CN kodu düzeyinde yayımlanır.

Uygulama döneminde varsayılan değerler ek marj içerir: 2026’da yüzde 10, 2027’de yüzde 20, 2028’den itibaren yüzde 30 (IR 2025/2621). Bu artan marj yapısı, gerçek veriye geçiş için güçlenen bir mali teşvik yaratır.

Pratikte gerçek verisi sektör ortalamasının altında olan tesisler, varsayılan değerlerle raporlama yapan rakiplerine kıyasla daha düşük CBAM maliyetiyle karşılaşır. Bu da gerçek veriye geçişi yalnızca bir uyum konusu değil, doğrudan bir rekabet avantajı haline getirir.

CBAM Raporu Nasıl Hazırlanır?

CBAM raporu terimi pratikte iki farklı dokümanı ifade edebilir:

• İhracatçı tarafındaki doküman: Tesis bazlı emisyon verisi. İhracatçı, tesis tanımlama bilgileri, üretim verileri, spesifik gömülü emisyon değerleri, kullanılan emisyon faktörleri, hesaplama yöntemi ve varsayımları içeren bir veri seti hazırlar. Bu veri, CBAM O3CI Portalı (Üçüncü Ülke Operatörleri Portalı) üzerinden AB alıcılarına sunulur.
• İthalatçı tarafındaki doküman: Yıllık CBAM beyanı. AB ithalatçısı, takvim yılı boyunca ithal ettiği tüm CBAM kapsamındaki ürünlerin gömülü emisyonlarını, doğrulama durumunu, ücretsiz tahsisat ayarlamalarını ve menşe ülkede ödenen karbon fiyatını içeren yıllık beyanı hazırlar. İlk beyan, 2026 ithalatları için 30 Eylül 2027’ye kadar sunulmalıdır.

Her iki dokümanın kalitesi de hesaplamanın doğruluğuna, veri izlenebilirliğine ve doğrulama hazırlığına bağlıdır.

İlgili rehberler: CBAM Beyanı Nedir? ve CBAM Doğrulama Nedir?

Hesaplama Altyapısını Sistematize Etmek

CBAM hesaplaması tek seferlik bir proje değil, her raporlama döneminde tekrar eden bir süreçtir. İlk hesaplamayı Excel ile yapmak mümkündür, ancak birden fazla ürün hattı, farklı öncül maddeler, dönemsel raporlama ve doğrulama gereksinimleri devreye girdiğinde sistematik bir altyapı gereklidir.

CBAM hesaplama ve raporlama sürecini tesis ve ürün bazında sistematik hale getirmek istiyorsanız, Carbondeck’in CBAM Raporlama çözümünü inceleyebilirsiniz.

---

Dış Kaynak Listesi

• European Commission, CBAM Regulation (EU) 2023/956
• European Commission, CBAM Official Page: Carbon Border Adjustment Mechanism
• CBAM Guide, Embedded Emissions Calculation: CBAM Embedded Emissions: Step-by-Step Calculation Guide 2026 | CBAM Guide
• CBAM Guide, Default Values: CBAM Default Values 2026: Country-Specific Mark-ups and How to Avoid Them | CBAM Guide